Een diamant van circa 36 karaat, die in 1859 als oorlogsbuit uit Banjarmasin (Zuid-Kalimantan) naar Nederland werd meegenomen, keert na ruim anderhalve eeuw definitief terug naar Indonesië. De teruggave van de edelsteen vormt een nieuwe stap in de repatriëring van onrechtmatig verkregen koloniaal erfgoed.
De overeenkomst voor de overdracht van de diamant en andere historische objecten werd op 9 oktober 2026 formeel ondertekend in het Indonesia House in Amsterdam door de Indonesische minister van Cultuur, Fadli Zon, en de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Rianne Letschert, op advies van de Commissie Koloniale Collecties. Naast de diamant omvat het akkoord nog negentien andere cultuurobjecten en de enorme Dubois-collectie.
De diamant van Banjarmasin
De diamant was oorspronkelijk het belangrijkste machtssymbool uit de rijkssieraden van het sultanaat van Banjarmasin, gedragen door sultan Panembahan Adam. Na diens overlijden in 1857 ontstond er grote politieke onrust rondom de opvolging. Om de opstand te smoren, werd de opvolgende sultan, Tamdjidillah, in juni 1859 onder extreme politieke druk en dreiging gedwongen afstand te doen van de troon. Direct daarop confisqueerde de Nederlandse resident de rijkssieraden van Banjarmasin, waarna het sultanaat in 1860 definitief werd afgeschaft.
Waar een deel van de rijkssieraden naar Batavia ging, werd de diamant naar Nederland verscheept om aan koning Willem III te worden geschonken. Nadat pogingen tot verkoop van de steen voor de Nederlandse schatkist mislukten, gaf de minister van Koloniën de diamant in 1902 in langdurige bruikleen aan het Rijksmuseum als aandenken aan de onderwerping van het rijk van Banjarmasin.
Twintig cultuurobjecten van onschatbare waarde
De diamant maakt deel uit van een selectie van twintig cultuurobjecten uit het Rijksmuseum en het Wereldmuseum die door hun oorspronkelijke eigenaren onvrijwillig zijn kwijtgeraakt. Hiertoe behoren:
- Een Sikin Panjang, traditioneel zwaard uit Aceh.
- Een handgeschreven Koran van verzetsleider Teuku Umar.
- Vier oude manuscripten uit het sultanaat van Aceh.
- Zes Javaanse wayang beber-rollen uit de periode 1633 tot 1669.
- Een bewerkt grafsteenpanel en zes stenen grafstenen uit Aceh.
De Dubois-collectie
Het akkoord omvat tevens de wereldberoemde Dubois-collectie van Naturalis, waarover de besluitvorming in september 2025 begon. De Dubois-collectie telt in totaal 30.190 objecten, waaronder de fossielen van de Homo erectus of de Javamens. Eugène Dubois verzamelde die tijdens opgravingen eind negentiende eeuw op Java waarbij onder meer dwangarbeiders werden ingezet.
Nadat vier topstukken uit de Dubois-collectie in december 2025 al symbolisch werden overgedragen in Jakarta, wordt het transport van de resterende objecten nu voorbereid. Indonesië bestempelt dit als de grootste teruggave in de geschiedenis.
Goedmaken van fouten uit het verleden
Tijdens de ondertekening van de overdracht benadrukte minister Letschert dat de objecten een enorme culturele en historische waarde hadden voor Indonesië en nooit in Nederland hadden mogen zijn. De repatriëring van de objecten maakt volgens de minister deel uit van de verantwoordelijkheid van de Nederlandse regering om historische onrechtvaardigheid te herstellen. Ze benadrukte dat het teruggeven van het Indonesische culturele erfgoed een essentiële stap is in het goedmaken van fouten uit het verleden.
Minister Fadli Zon noemde het op zijn beurt een historische stap die de waardigheid en de culturele identiteit van de natie herstelt. Met deze nieuwe toevoeging is het totale aantal objecten dat sinds 1975 vanuit Nederland naar Indonesië is teruggekeerd opgelopen tot ruim 32.500 stuks.
Beide ministers hebben afgesproken de samenwerking tussen beide landen voort te zetten middels gezamenlijk herkomstonderzoek naar andere collecties in Nederland, specifiek de collectie van Raden Saleh en de menselijke resten in de collectie van Theodor Verhoeven. Het Indonesische Ministerie van Cultuur laat weten dat de teruggegeven objecten de komende tijd beheerd zullen worden aan de hand van drie vaste pijlers: behoud en conservatie, gelijkwaardig wetenschappelijk onderzoek en uitbreiding van publieke educatie.
Reacties